Sau khi Tòa án Tối cao Mỹ hôm 20-2 bác bỏ các mức thuế quan mà Tổng thống Donald Trump đưa ra dựa theo Đạo luật Quyền hạn kinh tế khẩn cấp quốc tế (IEEPA) năm 1977, ông Trump đã chuyển sang "Kế hoạch B" về thuế quan - vốn sẽ mất nhiều tháng để hoàn tất, trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa kỳ sẽ diễn ra vào tháng 11 năm nay.

Đánh dấu xuống thang trong chính sách thương mại

Trong ý kiến chính của tòa, được cả ba thẩm phán bảo thủ lẫn ba thẩm phán tự do đồng thuận, Chánh án John Roberts dùng những ngôn từ sắc bén để bác bỏ các mức thuế của ông Trump, khẳng định Hiến pháp Mỹ quy định rõ quyền áp thuế và thuế quan thuộc về Quốc hội, không phải tổng thống. 

Ông Roberts cũng chỉ ra rằng ông Trump đã diễn giải sai IEEPA - đạo luật thậm chí không hề nhắc đến từ "thuế quan" (tariff) dù chỉ một lần khi liệt kê các cách thức để tổng thống điều chỉnh hoạt động nhập khẩu.

Báo Washington Post bình luận rằng nhờ phán quyết của Tòa án Tối cao, ông Trump giờ đây không còn có thể đơn phương áp đặt, điều chỉnh hoặc gỡ bỏ thuế quan chỉ bằng một bài đăng trên mạng xã hội từ điện thoại thông minh của mình.

Như mô tả của cây bút Steven Greenhouse trên báo Guardian, ông Trump thời gian qua đã sử dụng thuế quan để công kích, áp đặt quyền lực và đe dọa hàng chục quốc gia, tự biến mình thành "vua của khu rừng kinh tế". Nhưng sau phán quyết ngày 20-2, kỷ nguyên hành động chớp nhoáng và khó lường đó đã khép lại.

Ông Gregory Daco, nhà kinh tế trưởng tại Công ty EY-Parthenon, nhận định: "Phán quyết này đánh dấu sự xuống thang trong chính sách thương mại của Mỹ. Tuy nhiên, nó không đồng nghĩa với việc thiết lập lại hoàn toàn. 

Sự bất định vẫn tồn tại xoay quanh tính bền vững của việc giảm bớt gánh nặng thuế, khả năng tái áp thuế theo các cơ sở pháp lý khác, cũng như cách xử lý các khoản thuế đã thu".

175 tỉ USD chờ phán xử

Sau khi tòa kết luận, ông Trump tuyên bố trước báo giới tại Nhà Trắng rằng ông vẫn quyết tâm duy trì thuế quan, nhưng lần này sẽ trong khuôn khổ pháp luật. 

Ngay trong ngày 20-2, ông Trump thực hiện bước đi đầu tiên của "Kế hoạch B" bằng cách ra lệnh áp mức thuế mới 10% đối với toàn bộ hàng nhập khẩu vào Mỹ theo Mục 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974, có hiệu lực từ 0h01 sáng 24-2. Sáng 21-2, ông nâng mức thuế này lên 15%.

Theo Mục 122, tổng thống Mỹ có thể áp thuế tối đa 15% trong vòng 150 ngày bằng cách viện dẫn một cuộc khủng hoảng cán cân thanh toán, đồng thời sử dụng khoảng thời gian đó để khởi động và hoàn tất các quy trình theo những thẩm quyền khác như Mục 201, 232, 301 hoặc 338.

Ngoài Mục 122, chính quyền Trump còn có thể dựa vào một số thẩm quyền pháp lý khác để thay thế các mức thuế theo IEEPA. Tuy nhiên mỗi lựa chọn đều bị ràng buộc chặt chẽ hơn trước: hoặc đòi hỏi quy trình phức tạp hơn như phải mở điều tra trước khi áp thuế, hoặc bị giới hạn về thời gian.

Dù nhà lãnh đạo Mỹ vẫn dự định duy trì thuế quan qua các cơ sở pháp lý mới, không ít nhà phân tích bày tỏ hoài nghi. Ông Ed Gresser - người từng lãnh đạo đơn vị nghiên cứu kinh tế thuộc Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, hiện là nhà phân tích tại Viện Chính sách cấp tiến - nhận xét: "Tính bền vững của các chính sách này rất đáng nghi ngờ. Chúng rất không được lòng dân. Công luận không thích chúng".

Phán quyết của Tòa án Tối cao đồng nghĩa toàn bộ số thuế quan thu theo IEEPA thời gian qua đều là bất hợp pháp. Tuy nhiên, phán quyết không nêu rõ quy trình hoàn trả. Nếu hoàn trả, tổng số tiền ước tính có thể lên tới khoảng 175 tỉ USD, theo trang The Conversation.

Sự im lặng này có lẽ vì vấn đề sẽ do các tòa án khác giải quyết. Hồi tháng 12 năm ngoái, Tòa án Thương mại quốc tế Mỹ đã tuyên bố có thẩm quyền ra lệnh tính toán lại và hoàn trả thuế nếu Tòa án Tối cao kết luận chúng là bất hợp pháp. 

Nhiều công ty lớn đã dự đoán kịch bản này và chủ động hành động sớm. Cuối tháng 11 năm ngoái, nhà bán lẻ Costco đã kiện chính quyền ông Trump nhằm đảm bảo được hoàn trả đầy đủ.

Một số nhà nhập khẩu lập luận rằng vì các khoản thanh toán thuế đã được liệt kê chi tiết theo từng mặt hàng, việc hoàn tiền sẽ không quá phức tạp. Tuy nhiên chính ông Trump lại cho rằng vấn đề này "có thể kéo dài ở tòa án suốt 5 năm tới".

'Kế hoạch B' thuế quan của ông Trump có thể cứng rắn hơn, những khuyến nghị mới nhất

Hiện chưa rõ mức thuế 15% mà ông Trump vừa công bố sẽ có hiệu lực từ khi nào và áp dụng với những mặt hàng nào, trong khi giới quan sát và các đối tác thương mại của Mỹ đang giữ thái độ thận trọng, chuẩn bị cho khả năng chính sách thuế cứng rắn hơn.