Không ai leo cây, không ai đuổi bắt nhau đến khản cổ như những đứa trẻ từng sống ở đây nửa thế kỷ trước.

Đá cầu, nhảy dây, bắn bi, trốn tìm...

"Bọn trẻ hiền lành hơn chúng tôi ngày xưa - bà Vũ Thu Hà, một cư dân lâu năm, nói khi đang nhặt rau bên cửa sổ - Không phải vì chúng ngoan hơn, mà vì chẳng còn chỗ để nghịch ngợm".

Những khoảng sân rộng từng là trung tâm của đời sống trẻ em khu tập thể đã dần biến mất, bị thay bằng bãi đỗ xe, ki ốt, nhà cơi nới. Nhưng với thế hệ sinh ra trong những năm 1960, 1970 và 1980, ký ức về một tuổi thơ "dữ dội" vẫn còn nguyên vẹn như những khối bê tông lắp ghép tạo nên chính nơi họ lớn lên.

"Lắp ghép" là cách gọi giản dị cho một kỹ thuật xây dựng theo cách của Liên Xô và Trung Quốc: những tấm bê tông lớn được đúc sẵn rồi ghép lại thành các dãy nhà bốn đến năm tầng.

Sau Kim Liên, xây dựng theo kiểu bê tông liền của Triều Tiên, hàng loạt khu tập thể khác mọc lên: Trung Tự, Khương Thượng, Phương Mai, Giảng Võ. Đó là các TP thu nhỏ dành cho tầng lớp cán bộ, công nhân viên chức nhà nước trong thời kỳ bao cấp.

Các căn hộ thường chỉ khoảng 20m² nhưng giữa các dãy nhà là những khoảng trống rộng rãi làm sân chơi, bãi cỏ, hàng cây. Ở đó trẻ con từ mọi gia đình hòa vào nhau thành một cộng đồng tự nhiên, nơi địa chỉ nhà trở thành danh tính xã hội.

Người ta gọi nhau là "bọn trẻ khu lắp ghép", "trẻ con quân khu Nam Đồng", hay "nhóm trẻ Mã Mây"... như cách nhận diện các nhóm bộ lạc nhỏ trong một đô thị đang lớn lên.

Lớn lên ở khu tập thể Khương Thượng, ông Nguyễn Quang Minh nhớ lại những ngày chiều nào cũng đầy ắp tiếng cười. "Đi học về là vứt cặp rồi chạy ra sân - ông nói - Trốn tìm, nhảy dây, đánh bi, chơi ô ăn quan, câu cá. Chơi là phải đông, càng đông càng vui".

Những căn hộ nhỏ buộc cuộc sống phải tràn ra không gian chung. Trẻ con chạy từ nhà này sang nhà kia, bãi cỏ đầy châu chấu và chuồn chuồn trở thành "phòng thí nghiệm" tự nhiên, những gốc cây là nơi tụ tập bí mật.

Chìa khóa nhà đeo lủng lẳng trên cổ, chúng tự do đến mức ngày nay khó có thể tưởng tượng.

Ký ức không chỉ là trò chơi. Đó còn là những buổi xếp hàng mua gạo, dầu hỏa hay xách nước từ vòi công cộng lên tầng cao. Có những đứa trẻ bị khóa trong nhà gọi bạn qua ô cửa sổ nhỏ. Những câu chuyện như vậy vẫn được kể lại trong các cuộc gặp mặt sau này của "lũ trẻ già".

Tháng 8-2017, ông Minh cùng nhóm bạn thời thơ ấu tổ chức một cuộc gặp mặt nhờ mạng xã hội kết nối chỉ trong vài ngày. Họ gặp lại nhau sau hàng chục năm, nhiều người đã trở thành ông bà, người ở trong nước, người sống ở nước ngoài.

Ông kể lại trong cuốn Tập thể cũ Hà Nội - ký họa và hồi ức: "Lạ vì ai cũng già đi... Quen vì vẫn nhí nhảnh như ngày xưa". Mọi người phải đeo bảng tên để nhận ra nhau, đọc bài phát biểu từ tờ giấy vì mắt đã kém nhưng cách họ hỏi han nhau vẫn như những đứa trẻ cùng chơi trốn tìm năm nào.

Họ nói về ước mơ ngày xưa: lớn lên thật nhanh để đi xa, để thành đạt. Nhưng khi trở về, họ nhận ra những hàng phượng vẫn đứng đó và ký ức vẫn chờ họ ở những khoảng sân cũ.

Một nền giáo dục bắt đầu từ căn phòng 20m²

Trong các khu tập thể, việc học được coi là nhiệm vụ trung tâm của trẻ con. Hầu hết gia đình đều có bố mẹ là cán bộ, giáo viên, kỹ sư, công nhân kỹ thuật - những người tin vào giáo dục như con đường duy nhất để tiến lên.

Chuyển vào Kim Liên năm 1962 khi mới 9 tuổi, nhà văn Vũ Công Chiến nhớ tất cả bạn bè cùng lứa đều đi học. Trong căn phòng khoảng 25m², chiếc bàn làm việc của người bố trở thành bàn học chung cho cả gia đình. Sách vở, quần áo được dùng lại qua nhiều thế hệ anh chị em.

Ở khu B Kim Liên, cư dân đến từ nhiều cơ quan nhà nước: đường sắt, ngoại thương, công nghiệp nhẹ, giáo dục, ngân hàng, ngoại giao, báo chí. Khu tập thể là một bản đồ thu nhỏ của bộ máy nhà nước thời bao cấp.

Căn hộ nhỏ buộc gia đình phải sáng tạo trong cách sống. Bà Bùi Thị Kim Nga nhớ rằng chỉ trong hơn 20m², họ vẫn có phòng khách, bàn ăn, bàn học, tủ quần áo, tủ sách, sau này thêm tủ lạnh khi cơi nới. Mỗi vật dụng đều mang tính đa năng, mỗi mét vuông đều có lịch sử.

Bà Phạm Minh Trang nhớ khung cửa sổ nơi bà ngồi một mình khi mới 6 tuổi nhìn mẹ đạp xe đi làm sau bữa trưa vội vàng. Cô bé vừa khóc vừa tập đánh vần, ngắm bầu trời chờ mẹ trở về. Cửa sổ nhỏ ấy trở thành khung hình cho cả tuổi thơ.

Ở Giảng Võ, bà Nguyễn Phương Nga kể rằng bàn ăn tối cũng là bàn học cho trẻ hàng xóm đến học thêm. Khi trẻ học, tiếng tivi phải giảm xuống mức thấp nhất. Những hy sinh nhỏ bé ấy tạo nên một nền văn hóa học tập đặc thù của khu tập thể

Ban công là một biểu tượng khác của tuổi thơ tập thể. Bà Lê Mỹ Hà, từng sống ở Ngọc Khánh, nhớ ban công nơi bố trồng hoa giấy, hoa nhài và nuôi chim. Bàn học đặt cạnh cửa sổ, nơi bà viết đơn xin vào Trường Hà Nội - Amsterdam, cảm thấy đó là một sự kiện trọng đại trong đời.

Những cửa sổ và ban công ấy không chỉ là không gian kiến trúc. Chúng là ranh giới giữa đời sống tập thể và thế giới riêng, nơi trẻ em lần đầu hình dung về tương lai ngoài những khối bê tông

Ngoài chương trình học chính quy, khu tập thể còn là một trường học xã hội. Ông Chiến nói rằng trẻ con học cách chia sẻ, chào hỏi, giúp đỡ người khác. Không ai khóa cửa, đồ đạc hiếm khi mất. Cộng đồng nhỏ bé ấy vận hành bằng niềm tin và sự giám sát lẫn nhau.

Cầu thang của một dãy nhà có thể có 32 hộ và hầu như hộ nào cũng có trẻ đi học. Anh chị lớn vừa học vừa phụ giúp gia đình, từ xách nước đến mua thực phẩm. Khu tập thể không chỉ là nơi ở mà là một hệ sinh thái xã hội, nơi các giá trị được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nhiều người lớn lên trong khu tập thể sau này trở thành giáo sư, bác sĩ, kỹ sư, nhà khoa học, nhà văn, nhà báo, sĩ quan quân đội. Một số định cư ở nước ngoài. Nhưng khi trở về Hà Nội, họ tìm lại khu tập thể như một điểm neo ký ức. Ở đó họ thấy lại chính mình trong những đứa trẻ đang đá cầu dưới sân, dù sân đã nhỏ hơn và thế giới đã khác.

Ngày nay khu tập thể đang biến đổi nhanh chóng. Cơi nới, phá dỡ, tái thiết đô thị làm mờ đi cấu trúc ban đầu. Nhưng ký ức của những người từng sống ở đó vẫn tồn tại như một lớp trầm tích đô thị.

Những câu chuyện về trò chơi, bàn học chung, khung cửa sổ, hàng phượng không chỉ là hoài niệm cá nhân. Chúng là lịch sử xã hội của một TP từng tin rằng cộng đồng có thể được thiết kế bằng kiến trúc và chính sách.

***************

Từ bách hóa thời bao cấp đến quán cà phê trên tầng cao, các khu tập thể cũ tìm thấy vai trò mới trong những hàng quán nhỏ, nơi quá khứ và hiện tại buộc phải chung sống.

>> Kỳ tới: Hàng quán nơi bạc màu thời gian

Khu tập thể cũ Hà Nội - giấc mơ thời nghèo khó - Kỳ 3: Đám cưới thời không có phòng tân hôn

Từng có chuyện hai năm sau ngày cưới, đôi vợ chồng son vẫn chưa thể có con vì phòng tân hôn có cả ông bà, bố mẹ và các em ngủ chung trong một căn tập thể diện tích chỉ 20-25m2.